JERIN SARKE A WAKOKIN BAKA NA HAUSA NA MUHAMMAD BELLO FALAMA 2015

Babi Na Ɗaya

Gabatarwa

1.1     Shimfiɗa

Waƙa, walau ta baka ko rubutacciya, wani muhimmin ɓangare ne na adabin al’umma. Masana sun yi nazarce-nazarce da dama kan jigo da salo, da kuma zubi da tsarin ire-iren waƙoƙin da ake da su na Hausa. Ta fuskar irin waɗannan nazarce-nazarce ne aka gano saƙonni da salo da kuma zubi da tsari da ma wasu abubuwa na daban da suka ƙunsu a cikin waƙoƙin baka na Hausawa. Wannan nazari ya ɗora ne a kan ire-iren nazarce-nazarcen da aka yi kan waƙoƙin baka na Hausawa, inda aka ɗauki jerin sarƙe aka nazarce shi.

An ga yadda yadda maimai ke taka rawa wurin haifar da jerin sarƙe nau’o’insa. Jerin sarƙe, zance ne wanda aka sarƙa a falan biyu ko fiye, wato inda aka samu daidaito na sunaye ko yankuna ko kalmomi ko aka samu wani irin zubi mai burgewa, da aka samu ɓuraɓusai a cikinsa. An yi bayanin nau’o’in jerin sarƙe da suka haɗa da “Cikakken Jerin Sarƙe” da kuma “Ragagge Jerin Sarƙe”, tare da la’akari dadalilan da suke haifar da su. An nuna cewa, “Cikakken Jerin Sarƙe” shi ne a samu daidaito a gefen dama da na hagu, ta yadda za a samu zubi iri ɗaya, sannan aka bayyana “Ragaggen Jerin Sarƙe” da cewa shi ne a samu zubi iri ɗaya amma a samu saɓanin wasu kalmomi a cikinsa. An nuna cewa yawan ɓuraɓusai a cikin ɗan waƙa yana daga cikin alamomi ko abubuwan da ke hana a samu daidaito a “Ragaggen Jerin Sarƙe”.

Haka kuma ƙoƙarin bayyana wani abu ko wani labari yana sanya mawaƙa amfani da jerin sarƙe, misali:

Jagora: A zamanin nan Sarki na da rai,

Idan watan Azumi ya kwan tara,

Sai a aiko Sarki na kira,

Sai ko in je Ƙaraye gurin Garba,

In na je ya kai ni masaukina daban,

Kuma masaukin yarana daban,

A masukina an yi shirye-shirye,

Ga tuwo mai nama in ji na Amadu,

Ga ruwan sha in ji uban Bello,

Ga fura mai nono in ji uban Daje,

Yo ga ruwa sanyi Garba ya aje,

Yo ga gasasshen nama ya ajiye,

Ya ajiye yaji a waje ɗaya,

Mu tashi cin naman mu baɗa masu.

(Audu Wazirin Ɗanduna: Sarkin Ƙaraye Abubakar)

An ga yadda bayar da labari ya sanya Wazirin Ɗanduna  ya yi amfani da ɓuraɓusan “sai” da “idan” da “ya” da “a” da “na” da “ko” da “in” da “kuma” da “an” da “ga” da “mai” da kuma “mu” wurin sarƙe jumlolinsa. Aikin bai tsaya nan ba ya nazarci nau’o’in jerin sarƙe na sautuka da na jumloli da na ma’ana. Da aikin ya nazarci jerin sarƙe na kalmomi an ga yadda mawaƙa ke amfani da kalmomi iri ɗaya amma ma’ana ta sha bamban, ko kalmomi daban-daban ma’ana ta zo ɗaya da sauransu.

1.2     Dalilan Bincike

Nasarin salo a waƙa, ya zama abu ne da ko’ina ana gabatar da shi, tun daga kan kundayen digiri na farko har zuwa na uku. Marubuta irinsu, Jakobson (1966) da Ɗangambo (2007) da Yahya (1997 da 2001) da Mukhtar (2004) da Sarɓi (2007) duk sun gabatar da nazari a kan salo, sai dai duk da haka ayyukan da suka gabatar sun bambanta da wannan aiki da ya gudana, misali:

Muhammad (1977) ya bayyana “Jerin Sarƙe” a balagar magana, ya ruwaito daga abin da Jakobson (1966) ya faɗa, inda shi Jokobson ɗin ya ce “jerin sarƙe” shi ne gwama mabambanta rukunoni na ilimin kimiyyar harshe da suka haɗa da, tsarin sautuka da tasrifin ma’ana da tsarin ginin jumla  da sauransu, ta yadda za su samu jituwa”. Muhammad (1977) ya bayyana yadda “jerin sarƙe” yake a rukunin sautuka ya nuna yadda mawaƙa ke zaɓen sautuka ko haruffa irin ɗaya su jujjuya su a cikin layuka ko ɗangwayen waƙoƙinsu. Ya ba da misali da baitin waƙar Aƙilu Aliyu:

Saba da samo gaskiya duk nisa,

Sarari da ɓoye idan ka so bunƙasa.

Nazarin Muhammad (1977) ya taƙaita ne a kan rubutacciyar waƙa, shin za a iya samu jerin sarƙe a waƙar baka? Idan za a iya, to yaya yake?

Muhammad (1980) ya bayyana abin da Ɗan’anace ya yi, a lokaci da yake yi wa gwaninsa Shago waƙa, inda ya gwama yabon Shago da yabon kansa a wuri guda. Muhammad (1980) ya kira wannan salo da “jerin sarƙe na jigo”.

Jagora: ’Yan dambe na ganin laihinai,

Wandara ’yan dambe na ganin laihinai,

Arne ya ci moriyaƙ ƙullinai,

Ni kau makaɗi suna ganin laihina,

Ni kau na ci moriyar bakina,

Gabas da Yamma dama da hauni, Kudu da Arewa,

Mutum ba inda bai ji waƙata ba,

Kai jama’a!

Duw wanda bai ga damben Shago ba,

Yana da sauran kallo,

Mutum shina da aiki baya,

Ya dai zaka duniya kamar bai zo ba,

Kamar dai zuwan kare ga karofi,

Ko dai ya ƙaura ba a gafarta mai.

A waɗannan ɗan waƙa da Ɗan’anace ya yaba wa gwaninsa Shagon Bakura ne, amma an samu jerin sarƙe na jigo, inda Ɗan’anace yana cikin yabon Shago, sai shi ma ya sa yabon kansa, ya nuna ’yan dambe na jin haushin Shago saboda irin ƙarfin da yake da shi, har ma yake nuna cewa ya ci moriyar ƙullina (irin naɗin hannunsa), daga nan kuma sai Ɗan’anace ya dawo yana yabon kansa, yana cewa, shi ma ’yan dambe na ganin laifinsa saboda irin waƙoƙin da yake zuba wa Shago. Saboda haka Muhammad (1980) ya nuna yiwuwar samun jerin sarƙe a waaƙar baka tun da ga shi har ya kawo misali.

Fagge (2012:100) ya bayyana cewa, “jerin sarƙe shi ne a samu zubi iri ɗaya a jumloli ko wasu kalmomi ko yankuna da ganga”, cikin misalan da ya kawo akwai, “Ana so harshe ya bunƙasa, ya haɗu da sauransu”. Da wannan misali an gane cewa ana samun jerin sarƙe a magana ta yau da kullum, to, amma ya abin yake a waƙar baka?

Da aka bi nazarce-nazarce magabata, an samu da yawa sun nazarci jerin sarƙe ne a rubutattun waƙoƙi da kuma magana na yau-da-kullun kamar yadda Fagge (2012) ya kawo misali. Saboda haka an gabatar da wannan bincike domin tabbatar da da’awar Muhammad (1980) cewa akwai jerin sarƙe na jigo a waƙar Shago Bakura da Ɗan’anace ya yi, sannan kuma aka tattauna waɗannan batutuwa:

a)    Tabbatar da samuwar jerin sarƙe a waƙoƙin baka na Hausa, saboda yawancin ayyukan da suka gabata an kawo misalai ne daga rubutattun waƙoƙi.

b)    Bin diddigi cewa ko za a samu sauran nau’o’in jerin sarƙe a waƙoƙin baka na Hausa, kamar yadda aka samu a rubutattun waƙoƙi.

1.3     Hasashen Bincike

Wani abin lura dangane da jerin sarƙe shi ne yadda yake iya mamaye ilahirin waƙa, wato a samu nau’o’insa. An gano cewa ana iya raba jerin sarƙe zuwa manyan gidaje biyu wato “Cikakken Jerin Sarƙe” da kuma “Ragaggen Jerin Sarƙe”. Sannan binciken ya ƙara gano cewa a ƙarƙashin waɗannan kaso ana samun jerin sarƙe na sautuka da na jumloli da kalmomi sannan ana samun jerin sarƙe na ma’ana.

1.4     Muhimmancin Bincike

Wannan bincike gudunmawa ce ga masu nazarin waƙa, musamman wajen faɗaɗa tunani da zurfafa nazari a kan salo, domin za su riƙa sanya jerin sarƙe a aikinsu, da aka riƙa shiru a kansa. Sannan binciken gudunmawa ce ga masu nazarin kimiyyar harshe, ta yadda aka gano yadda mawaƙa ke iya zaɓin kalmomin da suka dace yayin shirya waƙa.

Haka kuma binciken taska ce ga masu shirya ƙamus, saboda za su samu kalmomi daban-daban da aka takace su a cikin nazarin. Masu nazarin ma’ana ma za su amfana da aikin, domin an nazarci nau’o’in jerin sarƙe da ma’ana take haifarwa. Haka kuma, masu nazarin adon harshe da adon magana su ma, nazarin zai zame masu hujja saboda salo aka nazarta kuma adon harshe na cikin salo.  

1.5     Farfajiyar Bincike

Farfajiyar wannan bincike ta taƙaita a kan waƙar baka da jerin sarƙe, wato binciken ya yi nazarin yadda nahawu da zaɓin kalmomi suke haddasa maimai na yanki ko ɗango a ɗan waƙa. Haka kuma, binciken yana da jiɓi da salo amma duk da hakan an tsayar da ƙafa a kan jerin sarƙe, inda aka nazarci cikakken jerin sarƙe da ragaggen jerin sarƙe, kana aka nazarci tasirin maimai na kalma ta fuskoki mabambanta da kuma yadda jumla take maimaita kanta a ɗan waƙa domin samar da jerin sarƙe.

1.6     Hanyoyin Bincike

Wannan bincike ya yi hirarraki da masana, domin samun haske kan yadda za a gano yadda za a gudanar da aikin. Sannan an duba kundaye da bugaggun littattafai da kuma maƙalu, masu alaƙa ta kusa ko ta nesa da wannan bincike, domin a samu dacewa da abin da ake nema.

Haka kuma an nazarci littattafai da aka shifci waƙoƙin baka, kuma an saurari wasu waƙoƙin da aka rera a faya-faye ko CD ko wanin haka, domin tantance ɗiyan waƙoƙin masu ɗauke da jerin sarƙe.

1.7     Naɗewa

Babi na ɗaya shimfiɗa ce ga aikin da aka gabatar, bayan shimfiɗa, an bayyana dalilan bincike da hasashen bincike da muhimmancin bincike da arfajiyar bincike da hanyoyin bincike daga nan aka naɗe babin.